---
title: "Kiểm soát bù trừ là gì?"
term: "Kiểm soát bù trừ"
term_en: "Compensating Control"
kind: "process"
category: "Kiểm toán nội bộ ngân hàng"
url: https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/kiem-soat-bu-tru-la-gi
updated: 2026-11-13T06:50:48+07:00
source: "UB Academy (ub.net)"
---

# Kiểm soát bù trừ là gì?

Tiếng Anh: Compensating Control

> **Tóm tắt nhanh:** Kiểm soát bù trừ là kiểm soát thay thế khi kiểm soát chính không thể triển khai hoặc không đạt hiệu quả. Trong kiểm toán nội bộ ngân hàng, nó giúp giảm rủi ro xuống mức chấp nhận được và bảo đảm hoạt động vẫn được kiểm soát đầy đủ.

## Kiểm soát bù trừ là gì?

**Kiểm soát bù trừ** (tiếng Anh là *Compensating Control*) là kiểm soát thay thế khi kiểm soát chính chưa khả thi, nhằm đạt cùng mục tiêu kiểm soát rủi ro.

## Mục đích và khi nào áp dụng

Mục đích là duy trì mức kiểm soát chấp nhận được khi kiểm soát chính gặp hạn chế. Áp dụng khi hệ thống, quy trình hoặc con người chưa đáp ứng kiểm soát thiết kế. Kiểm toán nội bộ thường ghi nhận khi đánh giá rủi ro đơn vị kinh doanh trong giai đoạn chuyển đổi.

## Các bước thực hiện

Quy trình gồm các bước sau.

1. **Xác định khoảng trống**: Ghi nhận kiểm soát chính chưa khả thi và mức rủi ro phát sinh.
2. **Đề xuất biện pháp**: Đơn vị chủ trì đề xuất kiểm soát bù trừ đạt cùng mục tiêu kiểm soát.
3. **Phê duyệt**: Cấp quản lý phê duyệt biện pháp, thời hạn và người chịu trách nhiệm.
4. **Vận hành**: Triển khai kiểm soát bù trừ và lưu chứng từ phục vụ truy vết.
5. **Đánh giá hiệu lực**: Kiểm toán nội bộ đánh giá định kỳ và ghi nhận kết quả.
6. **Khôi phục**: Chuyển về kiểm soát chính khi đủ điều kiện và lưu hồ sơ thu hồi.

## Bên tham gia và vai trò

Bên tham gia gồm kiểm toán nội bộ, đơn vị chủ trì rủi ro và bộ phận quản trị vận hành. Kiểm toán nội bộ đánh giá hiệu lực. Đơn vị chủ trì đề xuất biện pháp và theo dõi thực hiện. Quản trị vận hành cung cấp dữ liệu và công cụ giám sát.

## Chứng từ thường liên quan

Biên bản đánh giá rủi ro, đề xuất biện pháp bù trừ, báo cáo hiệu quả kiểm soát và nhật ký truy cập hệ thống là những tài liệu thường gặp.

## Ví dụ minh hoạ

Tình huống giả định.

**Tình huống**

Giả sử tại một chi nhánh của Ngân hàng A, hệ thống phân quyền truy cập lõi tạm thời chưa hoạt động ổn định nên chưa phân tách được quyền phê duyệt và quyền thực hiện giao dịch trong nghiệp vụ chuyển tiền.

**Các bước**

1. Với giả định trên, đơn vị chủ trì đề xuất kiểm soát bù trừ bằng cách yêu cầu mọi giao dịch chuyển tiền phải có hai chữ ký trên chứng từ giấy do hai nhân viên khác nhau ký và lưu bản scan lên hệ thống lưu trữ.
2. Với giả định trên, kiểm toán nội bộ đánh giá rằng kiểm soát bù trừ này đạt cùng mục tiêu phân tách nhiệm vụ ở mức thủ công, có ghi nhận trên chứng từ và có thể truy vết.
3. Với giả định trên, khi hệ thống phân quyền được khôi phục, đơn vị chuyển từ kiểm soát bù trừ sang kiểm soát chính và lưu hồ sơ thu hồi.

**Kết quả**

Với giả định trên, rủi ro phân tách nhiệm vụ được duy trì trong giai đoạn chuyển tiếp, không có giao dịch vượt kiểm soát.

## Rủi ro và kiểm soát

Rủi ro lớn nhất là biến kiểm soát bù trừ thành giải pháp thường trực thay vì tạm thời. Kiểm soát bằng cách đặt thời hạn rõ ràng, đánh giá lại định kỳ và lập kế hoạch nâng cấp kiểm soát chính.

## Phân biệt với quy trình gần giống

Dễ nhầm với kiểm soát thay thế, kiểm soát dự phòng và nâng cấp kiểm soát.

**So sánh với Kiểm soát thay thế**

| Tiêu chí | Kiểm soát bù trừ | Kiểm soát thay thế |
|---|---|---|
| Bản chất | Thay thế tạm thời, có thời hạn và đi kèm kế hoạch khôi phục kiểm soát chính | Có thể là biện pháp vĩnh viễn nếu kiểm soát chính không tồn tại |
| Mục đích | Duy trì mức kiểm soát rủi ro hiện hữu | Thay đổi cách thức kiểm soát theo hướng khác |

**So sánh với Kiểm soát dự phòng**

| Tiêu chí | Kiểm soát bù trừ | Kiểm soát dự phòng |
|---|---|---|
| Bản chất | Hoạt động khi kiểm soát chính lỗi, có tính chất dự phòng tự động | Hoạt động khi kiểm soát chính chưa triển khai được, do con người hoặc quy trình thực hiện |
| Mục đích | Bảo đảm liên tục khi sự cố xảy ra | Duy trì kiểm soát trong giai đoạn chuyển tiếp |

## Lưu ý và sai lầm thường gặp

Một số điểm cần nhớ.

- Coi kiểm soát bù trừ là giải pháp lâu dài thay vì tạm thời.
- Không đặt thời hạn rõ ràng cho việc khôi phục kiểm soát chính.
- Không lập hồ sơ đánh giá hiệu lực định kỳ.
- Nhầm với kiểm soát dự phòng hoặc kiểm soát thay thế vĩnh viễn.

Lưu ý: Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định để phục vụ giải thích khái niệm, cần kiểm chứng.

## Câu hỏi thường gặp

### Kiểm soát bù trừ khác kiểm soát chính thế nào?

Kiểm soát bù trừ thay thế tạm thời khi kiểm soát chính chưa khả thi, cùng đạt mục tiêu kiểm soát rủi ro.

### Ai đánh giá hiệu lực kiểm soát bù trừ?

Kiểm toán nội bộ đánh giá, đơn vị chủ trì cung cấp dữ liệu và theo dõi thực hiện.

### Có cần thời hạn cho kiểm soát bù trừ không?

Có, cần thời hạn rõ ràng và kế hoạch khôi phục kiểm soát chính.

### Khi nào nên dùng kiểm soát bù trừ?

Khi hệ thống, quy trình hoặc con người chưa đáp ứng kiểm soát thiết kế trong giai đoạn chuyển tiếp.

## Khoá học liên quan

- [Trọn bộ đề thi Ngân hàng Agribank 2026 - Kế toán/GDV - Nghiệp vụ](https://ub.net/khoa-hoc/tron-bo-de-thi-ngan-hang-agribank-2026-ke-toan-gdv-nghiep-vu.html?utm_source=thuat-ngu&utm_medium=markdown&utm_campaign=kiem-soat-bu-tru-la-gi) — Khóa học cung cấp các bộ đề thi thử và đề thi thực tế vào Ngân hàng Agribank vị trí Kế toán/Giao dịch viên. Các bộ đề được cập nhật mới nhất sẽ giúp học viên g…
- [Trọn bộ đề thi Ngân hàng Agribank - Kế toán/ Giao dịch viên - Nghiệp vụ](https://ub.net/khoa-hoc/tron-bo-de-thi-ngan-hang-agribank-ke-toan-giao-dich-vien-nghiep-vu.html?utm_source=thuat-ngu&utm_medium=markdown&utm_campaign=kiem-soat-bu-tru-la-gi) — Bộ đề thi thử vào Ngân hàng Agribank dành cho vụ trí Kế toán & Giao dịch viên được thiết kế dựa theo format đề thi thật của Ngân hàng, cùng với các câu hỏi tro…
- [Trọn bộ đề thi Ngân hàng BIDV - Kế toán/ Giao dịch viên - Nghiệp vụ & Tiếng Anh](https://ub.net/khoa-hoc/tron-bo-de-thi-ngan-hang-bidv-ke-toan-giao-dich-vien-nghiep-vu-tieng-anh.html?utm_source=thuat-ngu&utm_medium=markdown&utm_campaign=kiem-soat-bu-tru-la-gi) — Khóa học phù hợp cho các ứng viên thi tuyển vào các Chi nhánh Ngân hàng BIDV vị trí Kế toán/ Giao dịch viên

## Thuật ngữ liên quan

- [Kiểm soát nội bộ](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/kiem-soat-noi-bo-la-gi.md)
- [Phân tách nhiệm vụ](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/phan-tach-nhiem-vu-la-gi.md)
- [Rủi ro hoạt động](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/rui-ro-hoat-dong-la-gi.md)
- [Tuân thủ quy định NHNN](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/tuan-thu-quy-dinh-nhnn-la-gi.md)
- [Ba tuyến bảo vệ](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/ba-tuyen-bao-ve-la-gi.md)
- [Bản tóm tắt kiểm toán](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/ban-tom-tat-kiem-toan-la-gi.md)
- [Bảng câu hỏi kiểm toán](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/bang-cau-hoi-kiem-toan-la-gi.md)
- [Bảng điều khiển tuân thủ](https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/bang-dieu-khien-tuan-thu-la-gi.md)

Nguồn: https://ub.net/thuat-ngu-ngan-hang/kiem-soat-bu-tru-la-gi
