Chứng khoán kinh doanh là gì?
Tiếng Anh: Trading Securities
Chứng khoán kinh doanh là khoản chứng khoán mà ngân hàng mua vào với mục đích bán lại để hưởng chênh lệch giá ngắn hạn. Việc ghi nhận và đánh giá theo giá thị trường giúp phản ánh đúng giá trị và rủi ro danh mục.
Chứng khoán kinh doanh là gì?
Chứng khoán kinh doanh (tiếng Anh là Trading Securities) là các chứng khoán mà ngân hàng mua vào chủ yếu để bán lại trong ngắn hạn nhằm thu lợi từ chênh lệch giá. Đây là một danh mục trong kế toán ngân hàng theo chuẩn mực kế toán công cụ tài chính hiện hành tại Việt Nam.
Đặc điểm chính
Chứng khoán kinh doanh được mua với ý định bán lại trong thời gian ngắn, thường là các loại chứng khoán nợ hoặc vốn có tính thanh khoản cao. Danh mục này được trình bày trên bảng cân đối kế toán ở mục tài sản tài chính và được đánh giá lại theo giá thị trường tại ngày kết thúc kỳ báo cáo. Lãi hoặc lỗ phát sinh từ việc đánh giá lại được ghi nhận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong kỳ phát sinh.
Cách hoạt động
Khi ngân hàng mua một chứng khoán và phân loại là chứng khoán kinh doanh, bút toán ghi nhận tăng tài sản tài chính tương ứng với giá mua. Vào ngày kết thúc kỳ, khoản mục này được đo lại theo giá thị trường, chênh lệch tăng hoặc giảm so với giá ghi sổ được hạch toán vào thu nhập hoặc chi phí hoạt động. Khi chứng khoán được bán ra, khoản chênh lệch giữa giá bán và giá ghi sổ tại thời điểm bán được ghi nhận vào lãi hoặc lỗ kinh doanh chứng khoán trong kỳ.
Vai trò trong hoạt động ngân hàng
Danh mục này giúp ngân hàng tận dụng biến động giá thị trường để tạo thu nhập ngoài lãi tín dụng. Nó cũng là một phần giải pháp thanh khoản ngắn hạn vì nhiều chứng khoán thuộc danh mục có thể chuyển nhượng nhanh. Đồng thời, việc đánh giá theo giá thị trường cung cấp thông tin kịp thời về rủi ro thị giá cho nhà quản trị và cơ quan giám sát.
Ví dụ minh hoạ
Tình huống giả định dưới đây minh hoạ cách ghi nhận và đánh giá lại.
Tình huống
Giả sử Ngân hàng A mua 1.000 trái phiếu với giá 1.000.000 đồng mỗi trái phiếu để kinh doanh, tổng giá mua là 1.000.000.000 đồng.
Các bước
- Với giả định trên, ngân hàng ghi nhận tăng tài sản tài chính 1.000.000.000 đồng tại ngày mua.
- Với giả định trên, cuối kỳ giá thị trường của mỗi trái phiếu là 1.020.000 đồng, giá trị thị trường toàn bộ danh mục là 1.020.000.000 đồng.
- Với giả định trên, ngân hàng ghi nhận khoản lãi đánh giá lại là 1.020.000.000 − 1.000.000.000 = 20.000.000 đồng vào thu nhập hoạt động trong kỳ.
- Với giả định trên, ngân hàng bán toàn bộ danh mục với giá 1.030.000.000 đồng, lãi kinh doanh phát sinh trong kỳ bán là 1.030.000.000 − 1.020.000.000 = 10.000.000 đồng.
Kết quả
Với giả định trên, tổng lãi ghi nhận trong kỳ từ danh mục này là 20.000.000 + 10.000.000 = 30.000.000 đồng.
Ghi chú
Tuỳ theo chuẩn mực kế toán áp dụng, phần lãi đánh giá lại và lãi khi bán có thể được gộp hoặc tách riêng nhưng đều chạy vào báo cáo kết quả kinh doanh.
Phân biệt với khái niệm gần giống
Chứng khoán kinh doanh dễ bị nhầm với chứng khoán đầu tư và chứng khoán sẵn sàng để bán, vì cả ba đều là tài sản tài chính nắm giữ trên sổ sách ngân hàng.
So sánh với Chứng khoán đầu tư
| Tiêu chí | Chứng khoán kinh doanh | Chứng khoán đầu tư |
|---|---|---|
| Mục đích nắm giữ | Bán lại ngắn hạn để kiếm lợi | Nắm giữ đến đáo hạn hoặc dài hạn để thu lãi |
| Cách đo lường | Giá thị trường qua báo cáo kết quả | Chi phí phân bổ theo lãi suất thực |
So sánh với Chứng khoán sẵn sàng để bán
| Tiêu chí | Chứng khoán kinh doanh | Chứng khoán sẵn sàng để bán |
|---|---|---|
| Mục đích nắm giữ | Bán lại ngắn hạn để kiếm lợi | Có thể bán trước khi đến đáo hạn tuỳ nhu cầu |
| Cách đo lường | Giá thị trường qua báo cáo kết quả | Giá thị trường qua vốn chủ sở hữu |
Lưu ý và sai lầm thường gặp
Một số điểm cần nhớ khi phân loại và đo lường danh mục này.
- Nhầm mục đích nắm giữ ngắn hạn với nắm giữ đến đáo hạn hay đến đáo hạn.
- Quên đánh giá lại theo giá thị trường vào ngày kết thúc kỳ báo cáo.
- Ghi nhận lãi hoặc lỗ đánh giá lại vào vốn chủ sở hữu thay vì báo cáo kết quả kinh doanh.
- Tách riêng chi phí giao dịch mua vào giá gốc không đúng theo chuẩn mực hiện hành.
Lưu ý: Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định để phục vụ giải thích khái niệm, cần kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Chứng khoán kinh doanh có phải chứng khoán nợ không?
Không, danh mục này có thể gồm chứng khoán nợ và chứng khoán vốn, miễn là mua vào để bán lại ngắn hạn.
Khi nào ghi nhận lãi lỗ của danh mục này?
Ghi nhận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong kỳ phát sinh lãi hoặc lỗ.
Có phải lúc nào cũng đánh giá theo giá thị trường không?
Có, theo chuẩn mực kế toán áp dụng cho tài sản tài chính nắm giữ vì mục đích kinh doanh tại Việt Nam.
Chứng khoán kinh doanh khác chứng khoán đầu tư ở điểm nào?
Khác về ý định nắm giữ và cách đo lường, trong đó chứng khoán đầu tư thường đo theo chi phí phân bổ.
Có thể chuyển danh mục sang chứng khoán sẵn sàng để bán không?
Có, nhưng phải đáp ứng điều kiện tái phân loại theo chuẩn mực kế toán hiện hành.