Kiểm toán theo rủi ro là gì?

Tiếng Anh: Risk-Based Audit

Cập nhật · 8 phút đọc · Kiểm toán nội bộ ngân hàng

Minh hoạ cho thuật ngữ Kiểm toán theo rủi ro
Tóm tắt nhanh

Kiểm toán theo rủi ro là phương pháp kiểm toán nội bộ tập trung vào các quy trình, hoạt động và rủi ro có khả năng tác động đáng kể đến mục tiêu của ngân hàng. Phương pháp này giúp phân bổ nguồn lực kiểm toán theo mức độ rủi ro, nâng cao hiệu quả phát hiện và xử lý.

Kiểm toán theo rủi ro là gì?

Kiểm toán theo rủi ro (tiếng Anh là Risk-Based Audit) là phương pháp kiểm toán nội bộ dựa trên đánh giá mức độ rủi ro của từng hoạt động, quy trình hoặc đơn vị để xác định mức độ và phạm vi kiểm tra. Thay vì kiểm tra đồng đều mọi hoạt động, đơn vị kiểm toán tập trung vào nơi có rủi ro lớn, rủi ro thay đổi hoặc chưa được kiểm soát hiệu quả.

Mục đích và khi nào áp dụng

Phương pháp này nhằm đánh giá tính hiệu quả của kiểm soát nội bộ, phát hiện gian lận, sai sót và vi phạm, đồng thời hỗ trợ lãnh đạo đơn vị trong việc ưu tiên rủi ro. Kế hoạch kiểm toán thường được xây dựng trên cơ sở kết quả đánh giá rủi ro, thay đổi hoạt động kinh doanh, kết quả kiểm toán trước và ý kiến của các bộ phận liên quan.

Các bước thực hiện

Quy trình gồm các bước từ xác định phạm vi, đánh giá rủi ro đến lập chương trình, kiểm tra, báo cáo và theo dõi khắc phục.

  1. Tiếp nhận thông tin: Thu thập mục tiêu, phạm vi, khung kiểm soát, kết quả kiểm toán trước và thông tin rủi ro hiện hành.
  2. Xây dựng đánh giá rủi ro: Xác định rủi ro trọng yếu, đánh giá khả năng xảy ra, mức độ tác động và hiệu quả kiểm soát.
  3. Lập kế hoạch kiểm toán: Xác định mục tiêu, phạm vi, thời gian, nguồn lực, mẫu kiểm tra và thử nghiệm kiểm soát.
  4. Thực hiện kiểm tra: Thu thập bằng chứng, kiểm tra vận hành kiểm soát, đối chiếu chứng từ và phỏng vấn người phụ trách.
  5. Đánh giá phát hiện: Phân loại vấn đề theo bản chất, mức độ ảnh hưởng và nguyên nhân, xác định nguyên nhân gốc.
  6. Lập báo cáo: Nêu phạm vi, tiêu chí, kết luận, phát hiện, khuyến nghị và thời hạn khắc phục.
  7. Theo dõi khắc phục: Kiểm tra tiến độ, xác minh kết quả và đề xuất điều chỉnh kế hoạch hoặc phạm vi kiểm toán nếu cần.

Bên tham gia và vai trò

Đơn vị kiểm toán nội bộ chủ trì đánh giá độc lập và lập kế hoạch. Ban lãnh đạo cung cấp thông tin và phê duyệt kế hoạch; các đơn vị nghiệp vụ cung cấp hồ sơ, giải trình và triển khai khắc phục.

Chứng từ thường liên quan

Chương trình kiểm toán, đề cương kiểm toán, bảng đánh giá rủi ro, ma trận kiểm soát, hồ sơ quy trình, biên bản họp, báo cáo kiểm toán và kế hoạch khắc phục thường được sử dụng. Tài liệu cần đủ tin cậy để chứng minh phạm vi, tiêu chí đánh giá và kết luận kiểm toán.

Ví dụ minh hoạ

Tình huống giả định về một khoản vay của ngân hàng.

Tình huống

Giả sử ngân hàng kiểm toán hoạt động cấp tín dụng và phát hiện rủi ro tập trung tại bước đánh giá khả năng trả nợ.

Các bước

  1. Với giả định trên, đơn vị kiểm toán nội bộ xác định hồ sơ tín dụng có giá trị cao làm trọng tâm kiểm tra.
  2. Với giả định trên, kiểm toán viên đối chiếu hồ sơ với quy trình và kiểm tra việc thực hiện phê duyệt.
  3. Với giả định trên, đơn vị kiểm toán ghi nhận hạn chế, đề xuất khắc phục và ấn định thời hạn theo kế hoạch.

Kết quả

Với giả định trên, kết luận kiểm toán phản ánh điểm yếu của kiểm soát và yêu cầu đơn vị nghiệp vụ chịu trách nhiệm theo dõi khắc phục.

Ghi chú

Ví dụ minh hoạ cách lựa chọn phạm vi kiểm toán dựa trên mức độ rủi ro.

Rủi ro và kiểm soát

Chu trình kiểm soát được thiết kế để giảm khả năng phê duyệt vượt hạn mức, cấp tín dụng không phù hợp hoặc không phát hiện sai sót trong hồ sơ. Kiểm toán cần kiểm tra cả thiết kế kiểm soát lẫn việc vận hành thực tế, đồng thời theo dõi việc khắc phục sau khi phát hiện hạn chế.

Phân biệt với quy trình gần giống

Kiểm toán theo rủi ro khác kiểm toán tuân thủ, vì cả hai sử dụng tiêu chí và phương pháp kiểm tra khác nhau. Nó cũng không đồng nhất với quản trị rủi ro, bởi quản trị rủi ro xác định và kiểm soát rủi ro trong hoạt động, trong khi kiểm toán đánh giá tính hiệu quả của các kiểm soát.

So sánh với Kiểm toán tuân thủ

Tiêu chí Kiểm toán theo rủi ro Kiểm toán tuân thủ
Bản chất Tập trung đánh giá việc tuân thủ quy định, chính sách và điều khoản đã ban hành Tập trung đánh giá tính hiệu quả của kiểm soát trước các rủi ro trọng yếu
Mục tiêu Xác định mức độ tuân thủ và sai sót so với yêu cầu đã định Xác định các điểm yếu có thể dẫn đến rủi ro tài chính, vận hành hoặc tuân thủ
Cách lập kế hoạch Dựa nhiều vào phạm vi, chu kỳ kiểm toán và yêu cầu kiểm soát Dựa vào xếp hạng rủi ro, mức độ thay đổi và mức độ tin cậy của kiểm soát

So sánh với Quản trị rủi ro

Tiêu chí Kiểm toán theo rủi ro Quản trị rủi ro
Bản chất Đánh giá tính hiệu quả của kiểm soát và đưa ra kết luận kiểm toán độc lập Xác định, đo lường, kiểm soát và theo dõi rủi ro trong toàn bộ hoạt động
Mục tiêu Cung cấp đảm bảo cho cơ quan quản lý và các bên liên quan Hạn chế khả năng xảy ra và tác động của rủi ro trong hoạt động
Phạm vi Thường tập trung vào các đơn vị, quy trình và kiểm soát được lựa chọn theo rủi ro Bao phủ toàn bộ hệ thống quản trị rủi ro và các hoạt động có rủi ro

Lưu ý và sai lầm thường gặp

  • Không đồng nhất đánh giá rủi ro với phát hiện gian lận; mục tiêu chính là đánh giá kiểm soát.

  • Không mặc định mọi hoạt động có cùng mức rủi ro hoặc cần cùng phạm vi kiểm tra.

  • Không chỉ kiểm tra thiết kế kiểm soát mà bỏ qua việc đánh giá vận hành thực tế.

  • Không đóng vụ việc chỉ vì đã ban hành kế hoạch khắc phục mà chưa kiểm chứng kết quả thực hiện.

  • Cơ sở đánh giá rủi ro phải được lập thường xuyên và cập nhật khi hoạt động, quy trình hoặc môi trường kiểm soát thay đổi.

  • Tính độc lập của đơn vị kiểm toán cần được duy trì khi xác định phạm vi và hình thành kết luận.

  • Mẫu chọn hồ sơ phải phù hợp với mục tiêu kiểm toán và phải hỗ trợ bằng bằng chứng thuyết phục.

  • Báo cáo cần phân biệt vấn đề với thiết kế kiểm soát, vấn đề với vận hành và nguyên nhân gốc.

  • Kết luận kiểm toán phải dựa trên bằng chứng đủ thuyết phục, không chỉ dựa trên ý kiến của đơn vị được kiểm toán.

Công thức

Công thức: Mức ưu tiên kiểm toán = Mức độ tác động của rủi ro × Khả năng xảy ra × Mức độ kiểm soát chưa hiệu quả

  • Mức ưu tiên kiểm toán: điểm dùng để sắp xếp phạm vi và nguồn lực kiểm toán
  • Mức độ tác động của rủi ro: ảnh hưởng tiềm tàng nếu rủi ro xảy ra
  • Khả năng xảy ra: mức độ có thể xảy ra rủi ro
  • Mức độ kiểm soát chưa hiệu quả: khoảng cách giữa thiết kế kiểm soát và vận hành thực tế

Lưu ý: Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định để phục vụ giải thích khái niệm, cần kiểm chứng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không kiểm toán đồng đều tất cả hoạt động?

Vì rủi ro và nhu cầu kiểm soát khác nhau; kiểm toán theo rủi ro giúp tập trung nguồn lực vào nơi có mức độ rủi ro cao hoặc kiểm soát yếu hơn.

Kiểm toán theo rủi ro có phải kiểm tra tất cả giao dịch không?

Không. Phương pháp này xác định phạm vi và mẫu kiểm tra dựa trên phân tích rủi ro, thay vì áp dụng cùng một mức độ kiểm tra cho mọi giao dịch.

Đánh giá rủi ro của đơn vị kiểm toán nội bộ khác gì?

Đơn vị kiểm toán nội bộ thường đánh giá rủi ro gắn với các quy trình được kiểm toán và hoạt động thuộc phạm vi kiểm toán, không đánh giá toàn bộ khung quản trị rủi ro của ngân hàng.

Kết quả đánh giá rủi ro có phải kết luận kiểm toán không?

Không. Kết quả đánh giá rủi ro là cơ sở lập kế hoạch; kết luận kiểm toán phải dựa trên bằng chứng thu thập trong quá trình kiểm tra.

Có bắt buộc theo dõi sau kiểm toán không?

Có. Đơn vị kiểm toán cần theo dõi việc khắc phục và có thể kiểm tra lại để xác nhận hiệu quả của hành động khắc phục.

Khoá học liên quan