Bù trừ giao dịch phái sinh là gì?

Tiếng Anh: Netting

Cập nhật · 6 phút đọc · Nghiệp vụ ngân hàng

Minh hoạ cho thuật ngữ Bù trừ giao dịch phái sinh
Tóm tắt nhanh

Bù trừ giao dịch phái sinh là quy trình ngân hàng cộng các khoản phải thu và phải trả giữa hai bên để tìm ra chênh lệch ròng cần chuyển. Cách làm này giúp giảm số lần thanh toán, giảm rủi ro và chi phí.

Bù trừ giao dịch phái sinh là gì?

Bù trừ giao dịch phái sinh (tiếng Anh là Netting) là quy trình hai bên tham gia giao dịch phái sinh gộp các khoản phải thu và phải trả phát sinh từ nhiều hợp đồng, nhiều kỳ, hoặc nhiều loại sản phẩm để tính ra một giá trị ròng duy nhất cần thanh toán. Mục tiêu là thay vì chuyển hàng loạt khoản riêng lẻ, hai bên chỉ thực hiện một giao dịch ròng.

Mục đích và khi nào áp dụng

Quy trình được áp dụng khi hai bên có nhiều giao dịch phái sinh qua lại, khi muốn giảm số lần chuyển tiền, hoặc khi cần xử lý tình huống vỡ nợ hoặc thanh lý hợp đồng. Bù trừ giúp giảm rủi ro đối tác vì chỉ còn phải theo dõi một giá trị ròng, đồng thời giảm chi phí vận hành so với thanh toán từng khoản nhỏ lẻ.

Các bước thực hiện

Quy trình gồm các bước theo trình tự tại khối Các bước thực hiện.

  1. Tổng hợp dữ liệu: Lập bảng kê các giao dịch phái sinh đang mở giữa hai bên đến ngày đối chiếu.
  2. Phân loại chiều: Tách rõ các khoản phải thu và phải trả theo từng hợp đồng và kỳ.
  3. Tính giá trị ròng: Cộng các khoản phải thu với nhau và các khoản phải trả với nhau, sau đó lấy hiệu để ra chênh lệch ròng.
  4. Đối chiếu hai bên: Hai bên kiểm tra chéo bảng kê và xác nhận giá trị ròng bằng văn bản.
  5. Thực hiện thanh toán: Bên có chênh lệch ròng bất lợi chuyển đúng số tiền ròng cho bên còn lại.
  6. Lưu hồ sơ: Lưu bảng kê, xác nhận và chứng từ thanh toán để phục vụ tra soát.

Bên tham gia và vai trò

Hai bên tham gia giao dịch phái sinh là các bên chính, trong đó bên có vị thế ròng phải thu lớn hơn sẽ là bên nhận tiền, bên còn lại là bên chuyển tiền. Bên trung gian thanh toán (thường là ngân hàng hoặc trung tâm thanh toán) đóng vai trò xử lý chênh lệch. Khối kiểm soát nội bộ giám sát quy trình để bảo đảm tính chính xác và tuân thủ hợp đồng khung.

Chứng từ thường liên quan

Hợp đồng khung bù trừ giữa hai bên; bảng kê các giao dịch phái sinh đang mở đến ngày tính toán; xác nhận giao dịch; biên bản đối chiếu giá trị ròng; chứng từ thanh toán chênh lệch.

Ví dụ minh hoạ

Trong quy trình thực tế, các bên cần xác định rõ phạm vi hợp đồng được đưa vào bù trừ, thời điểm chốt số liệu và cách xử lý khi phát hiện chênh lệch.

Tình huống

Giả sử một ngân hàng và Ngân hàng B có ba giao dịch phái sinh đang mở tính đến ngày đối chiếu.

Các bước

  1. Với giả định trên, giao dịch 1: A phải thu B là 200 triệu đồng.
  2. Với giả định trên, giao dịch 2: A phải trả B là 500 triệu đồng.
  3. Với giả định trên, giao dịch 3: A phải trả B là 300 triệu đồng.
  4. Với giả định trên, tổng phải trả của A là 500 + 300 = 800 triệu đồng; chênh lệch ròng = 800 - 200 = 600 triệu đồng.

Kết quả

Với giả định trên, A chuyển 600 triệu đồng cho B một lần thay vì ba lần riêng lẻ.

Rủi ro và kiểm soát

Rủi ro lớn nhất là đối tác không thanh toán phần chênh lệch đúng hạn, bên cạnh đó là rủi ro tính toán sai giá trị ròng và rủi ro thao túng dữ liệu giao dịch đầu vào. Kiểm soát bằng cách đối chiếu dữ liệu giữa hai bên trước ngày thanh toán, xác nhận giá trị ròng bằng văn bản và đặt cọc bảo đảm ban đầu theo thỏa thuận. Hợp đồng khung cần quy định rõ trường hợp vỡ nợ để kích hoạt thanh toán sớm.

Phân biệt với quy trình gần giống

Dễ nhầm với thanh toán từng khoản riêng lẻ và với bù trừ đa phương trong hệ thống ngân hàng trung ương. Phân tích chi tiết tại khối Phân biệt.

So sánh với Thanh toán từng khoản riêng lẻ

Tiêu chí Bù trừ giao dịch phái sinh Thanh toán từng khoản riêng lẻ
Bản chất Cộng/trừ giá trị phải thu với giá trị phải trả để tìm chênh lệch ròng Chuyển tiền theo từng hợp đồng và từng kỳ
Số lần giao dịch Giảm về một lần thanh toán ròng Nhiều lần, mỗi khoản một giao dịch

So sánh với Bù trừ đa phương trong hệ thống ngân hàng trung ương

Tiêu chí Bù trừ giao dịch phái sinh Bù trừ đa phương trong hệ thống ngân hàng trung ương
Phạm vi áp dụng Hai bên tham gia giao dịch trực tiếp Nhiều bên cùng lúc trên hệ thống tập trung
Tổ chức thực hiện Do hai bên hoặc ngân hàng thương mại phối hợp Do ngân hàng trung ương hoặc trung tâm thanh toán vận hành

Lưu ý và sai lầm thường gặp

Một số điểm cần lưu ý khi áp dụng quy trình được nêu tại khối Lưu ý.

  • Nhầm lẫn giữa bù trừ pháp lý và bù trừ tại ngày định giá.
  • Cho rằng bù trừ luôn làm giảm rủi ro mà bỏ qua rủi ro đối tác còn lại.
  • Bỏ qua đối chiếu giá trị ròng giữa hai bên trước ngày thanh toán.
  • Không lưu bảng kê giao dịch đầu vào nên khó truy vết khi sai sót.

Lưu ý: Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định để phục vụ giải thích khái niệm, cần kiểm chứng.

Câu hỏi thường gặp

Bù trừ giao dịch phái sinh là gì?

Là quy trình cộng/trừ giá trị phải thu và phải trả để hai bên chỉ còn thực hiện một khoản thanh toán ròng.

Khác gì với thanh toán từng khoản riêng lẻ?

Thanh toán ròng gộp nhiều khoản thành một, trong khi thanh toán riêng lẻ giữ nguyên từng khoản.

Bù trừ pháp lý có bắt buộc không?

Tuỳ thuộc hợp đồng khung và quy định pháp luật áp dụng cho giao dịch phái sinh giữa hai bên.

Có cần ký hợp đồng khung trước không?

Có, hợp đồng khung quy định cách tính ròng và điều kiện kích hoạt bù trừ.

Ai xác nhận giá trị ròng?

Hai bên đối chiếu độc lập và xác nhận bằng văn bản trước ngày thanh toán.

Khoá học liên quan