Sản phẩm phái sinh là gì?
Tiếng Anh: Derivatives
Sản phẩm phái sinh là công cụ tài chính mà giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở. Trong ngân hàng, sản phẩm này được dùng để phòng ngừa rủi ro lãi suất, tỷ giá và phục vụ nhu cầu đầu tư của khách hàng.
Sản phẩm phái sinh là gì?
Sản phẩm phái sinh (tiếng Anh là Derivatives) là hợp đồng tài chính có giá trị được hình thành dựa trên một tài sản cơ sở như lãi suất, tỷ giá, chứng khoán hoặc hàng hoá. Tài sản cơ sở không chuyển giao ngay tại thời điểm ký hợp đồng mà được xử lý theo các điều khoản đã thoả thuận.
Đặc điểm chính
Giá trị của hợp đồng biến động theo biến động của tài sản cơ sở và thường có đòn bẩy tài chính. Sản phẩm phái sinh có thể chốt lời hoặc lỗ ngay cả khi không nắm giữ tài sản cơ sở. Ngân hàng và khách hàng sử dụng sản phẩm này cho nhiều mục tiêu khác nhau, từ phòng ngừa đến đầu cơ.
Cách hoạt động
Hai bên thoả thuận điều khoản về giá, khối lượng và thời điểm thanh toán dựa trên tài sản cơ sở. Khi tới hạn, khoản thanh toán được tính theo công thức đã cam kết, dựa trên giá trị tài sản cơ sở tại thời điểm đó. Trong suốt thời hạn hợp đồng, các bên có thể ký quỹ, bù trừ hoặc đóng vị thế trước hạn tuỳ thỏa thuận.
Vai trò trong hoạt động ngân hàng
Ngân hàng thường dùng phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất, tỷ giá và rủi ro giá hàng hoá trong sổ ngân quỹ. Ngoài ra, ngân hàng còn là bên trung gian cung cấp sản phẩm phái sinh cho khách hàng doanh nghiệp và khách hàng cá nhân có nhu cầu quản trị rủi ro hoặc tìm kiếm lợi nhuận. Hoạt động này giúp đa dạng nguồn thu phí dịch vụ và hỗ trợ chuyển rủi ro giữa các chủ thể trên thị trường.
Ví dụ minh hoạ
Tình huống giả định minh hoạ cách phòng ngừa rủi ro tỷ giá bằng hợp đồng phái sinh.
Tình huống
Giả sử doanh nghiệp X có khoản phải trả nhà cung cấp nước ngoài bằng ngoại tệ với giá trị 1 tỷ đồng, đến hạn trong ba tháng. Doanh nghiệp lo ngại tỷ giá USD/VND có thể tăng làm tăng chi phí thanh toán, nên tìm cách phòng ngừa.
Các bước
- Với giả định trên, doanh nghiệp ký với Ngân hàng A hợp đồng quyền chọn mua ngoại tệ trong ba tháng ở một mức tỷ giá thoả thuận.
- Với giả định trên, khi tới hạn thanh toán, doanh nghiệp được mua ngoại tệ theo mức tỷ giá đã ký nếu thị trường biến động bất lợi, hoặc bỏ quyền chọn nếu tỷ giá thị trường tốt hơn.
Kết quả
Với giả định trên, doanh nghiệp xác định được chi phí quy đổi tối đa cho khoản 1 tỷ đồng và không chịu ảnh hưởng khi tỷ giá biến động theo hướng bất lợi.
Ghi chú
Đây là hợp đồng giả định minh hoạ cơ chế phòng ngừa rủi ro tỷ giá, phí và điều khoản cụ thể tuỳ thỏa thuận giữa hai bên.
Phân biệt với khái niệm gần giống
Sản phẩm phái sinh dễ bị nhầm với sản phẩm tài chính cơ sở như tiền gửi hay cho vay.
So sánh với Cho vay ngân hàng
| Tiêu chí | Sản phẩm phái sinh | Cho vay ngân hàng |
|---|---|---|
| Bản chất | Hợp đồng dựa trên tài sản cơ sở, không chuyển giao tài sản cơ sở ngay | Cấp tín dụng bằng tiền cho khách vay theo hợp đồng tín dụng |
| Mục đích chính | Phòng ngừa hoặc chuyển rủi ro, có thể đầu cơ | Tài trợ vốn cho khách hàng theo mục đích sử dụng vốn |
| Đòn bẩy tài chính | Phổ biến, mức đòn bẩy cao tuỳ sản phẩm | Thường thấp hơn, theo chính sách tín dụng ngân hàng |
Lưu ý và sai lầm thường gặp
Một số điểm cần nhớ.
- Nghĩ rằng phái sinh luôn là đầu cơ, trong khi nhiều trường hợp dùng để phòng ngừa rủi ro.
- Nhầm giá trị danh nghĩa của hợp đồng với số vốn thực phải bỏ ra.
- Quên chi phí ký quỹ, phí giao dịch và yêu cầu bù trừ khi biến động ngược chiều.
- Không đánh giá trình độ chịu lỗ và mục tiêu sử dụng trước khi tham gia.
Lưu ý: Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định để phục vụ giải thích khái niệm, cần kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm phái sinh dùng để làm gì?
Dùng để phòng ngừa rủi ro lãi suất, tỷ giá, giá hàng hoá và chuyển rủi ro giữa các chủ thể, đồng thời phục vụ nhu cầu giao dịch của khách hàng.
Phái sinh có phải là cho vay không?
Không. Phái sinh là hợp đồng dựa trên tài sản cơ sở, không phải nghiệp vụ cấp tín dụng bằng tiền.
Ai tham gia thị trường phái sinh?
Ngân hàng, tổ chức tài chính, doanh nghiệp và nhà đầu tư có nhu cầu phòng ngừa hoặc giao dịch.
Ngân hàng cung cấp sản phẩm phái sinh dưới hình thức nào?
Phổ biến là hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi lãi suất, hoán đổi tỷ giá và quyền chọn trên tài sản cơ sở.
Rủi ro chính khi sử dụng phái sinh là gì?
Rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản và rủi ro đối tác khi một bên không thực hiện cam kết.